دانههای روغنی یکی از مهمترین گروههای محصولات کشاورزی جهان را تشکیل میدهند و نقشی دوگانه در امنیت غذایی ایفا میکنند: هم منبع اصلی روغنهای خوراکی هستند و هم پس از استخراج روغن، ماده اولیهای پرارزش برای خوراک دام و طیور تولید میکنند. سویا، کلزا، آفتابگردان، پنبهدانه و کانولا از پرکاربردترین دانههای روغنی در تجارت جهانی به شمار میروند که سویا با اختصاص بزرگترین سهم تولید جهانی، جایگاه ویژهای دارد.
فرآیند تبدیل دانه به روغن
پس از برداشت، دانههای روغنی طی مراحل پاکسازی و آمادهسازی وارد خط فرآوری میشوند. در نخستین گام، دانهها خرد و روغنکشی میشوند تا روغن خام از بخش جامد دانه جدا شود. روغن خام سپس چهار مرحله تصفیه را طی میکند: صمغگیری (حذف فسفولیپیدها)، خنثیسازی (حذف اسیدهای چرب آزاد)، رنگبری (حذف رنگدانهها) و بودارزدایی (حذف ترکیبات فرار). حاصل این فرآیند، روغنی خالص و پایدار است که برای مصارف خوراکی، صنعتی یا حتی تولید سوخت زیستی مناسب است.
کنجاله؛ محصول جانبی که کمتر دیده میشود
نکتهای که در نگاه اول کمتر به چشم میآید این است که فرآیند روغنکشی، تنها روغن تولید نمیکند. باقیمانده جامد دانه پس از استخراج روغن، «کنجاله» نام دارد و به دلیل درصد بالای پروتئین، یکی از اجزای کلیدی در جیره غذایی دام و طیور محسوب میشود. برای مثال، در فرآوری سویا، از هر واحد دانه تقریباً ۱۸ درصد روغن و مابقی کنجاله پرپروتئین به دست میآید که در تغذیه گاو شیری، مرغ تخمگذار، جوجه گوشتی و دامهای پرواری کاربرد گسترده دارد. کنجاله کلزا نیز به دلیل ترکیب اسیدهای آمینه مناسب، در صنعت خوراک دام از اهمیت بالایی برخوردار است.
بیشتر بخوانید: دانه های روغنی؛ حلقه اتصال کشاورزی، دامپروری و صنایع غذایی
چرا کیفیت دانه اولیه اهمیت دارد؟
کیفیت دانه روغنی از همان مرحله کشت تا نگهداری، تأثیر مستقیمی بر بازده روغنکشی و ارزش غذایی کنجاله دارد. رطوبت نامناسب، آلودگی قارچی یا نگهداری غلط میتواند هم میزان روغن قابل استخراج را کاهش دهد و هم کیفیت پروتئین کنجاله را افت دهد. به همین دلیل، استانداردهای بینالمللی برای درجهبندی دانههای روغنی بر اساس درصد روغن، رطوبت و میزان ناخالصی تعریف شدهاند.
جایگاه دانههای روغنی در بازار جهانی
بر اساس گزارشهای تجاری، تقاضای جهانی برای روغنهای خوراکی و خوراک دام همزمان در حال رشد است؛ بهویژه در بازارهای نوظهور آسیا که افزایش درآمد سرانه و شهرنشینی، مصرف پروتئین حیوانی و روغن خوراکی را بالا برده است. این روند باعث شده زنجیره تأمین دانههای روغنی، از کشاورز تا واحدهای فرآوری، اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کند.
در مجموع، دانههای روغنی حلقه اتصال میان دو صنعت بهظاهر مجزا یعنی روغن خوراکی و خوراک دام هستند؛ صنعتی که با بهبود کیفیت دانه در مزرعه، میتوان اثرات مثبت آن را هم در بشقاب غذای خانوار و هم در بهرهوری تولید دامی مشاهده کرد.
مجموعه مدلل نیز بهعنوان یکی از فعالان این زنجیره، با واردات دانههای روغنی باکیفیت و فرآوری آنها در دو مسیر موازی — تولید روغن خوراکی و تهیه خوراک دام و طیور — تلاش میکند حلقهای مطمئن میان تأمین جهانی این محصول و نیاز داخلی کشاورزان و دامداران ایجاد کند. پایبندی به استانداردهای کیفی از مرحله انتخاب دانه تا فرآوری نهایی، اصلی است که در تمام این مسیر دنبال میشود.
